BIST endeksleri rehberi: BIST 30'dan Sürdürülebilirlik'e

Merhaba, ben Ali Kerem Güven. Yatırıma başladığım ilk yıllarda “BIST” deyince aklıma hep tek bir sayı geliyordu: BIST 100. Haberlerde geçen rakam, akşamüstü telefonuma düşen bildirim, kahvede konuşulan şey hep oydu. Uzun süre BIST 100’ün dışında başka endeks olduğunu bile düşünmedim. Sonra bir gün bankacılık hissesi tutan arkadaşımın “XBANK çok iyi gidiyor ama BIST 100 yatay” demesi kafamı karıştırdı. Aynı borsada aynı anda iki ayrı şey nasıl oluyor? Bu soruyu cevaplamak için endeks yapısına bakmak zorunda kaldım. Bu yazıda o araştırmadan öğrendiklerimi paylaşıyorum.

Endeksler borsanın geniş fotoğrafını belirli bir mercekle çekmektir. Mercek değişince fotoğraf değişir. Bütün bu merceklerin adını, nasıl çalıştığını ve hangisinin ne işe yaradığını öğrenmek hem kendi portföyünü doğru okumak hem de fon performansını doğru değerlendirmek için gerekli. Aşağıda bunu sade tutmaya çalışıyorum.

---

Endeks ne demek, nasıl oluşturuluyor

Bir endeks, önceden belirlenmiş kurallara göre seçilmiş bir hisse sepetinin fiyat performansını tek bir sayıya indirgeyen hesaplama yöntemidir. Kurallar değişince sepet değişir, sepet değişince sayı farklı anlam taşır.

Borsa İstanbul endeks metodolojisinde üç temel kriter her zaman devreye girer.

Birincisi piyasa değeri. Endekse girmek isteyen şirketin halka açık piyasa değeri belirli bir eşiğin üzerinde olmalıdır. Bu kriter büyük şirketleri küçük şirketlere kıyasla avantajlı konuma koyar.

İkincisi fiili dolaşım oranı. Toplam hisse adedinin yalnızca halka açık ve fiilen işlem gören kısmı hesaba katılır. Hakim ortağın elindeki hisseler, kilitli paylar ve stratejik bloklar bu hesaplamanın dışında kalır. Bu yüzden iki şirket aynı piyasa değerinde olsa bile fiili dolaşım oranları farklıysa endeks ağırlıkları farklı çıkar.

Üçüncüsü işlem likiditesi. Ortalama günlük işlem hacmi ve işlem görme sıklığı ölçülür. Az işlem gören hisse endekse giremez ya da mevcut endeksten çıkarılır. Bu kural endekslerin gerçek dünyada uygulanabilir portföyleri temsil etmesini sağlar.

Bu üç kriter her üç veya altı ayda bir gözden geçirilir ve endeks kompozisyonu buna göre güncellenir.

BIST 30, BIST 50, BIST 100: ne fark var

BIST 30 endeksi Borsa İstanbul’un en büyük ve en likit 30 hissesini içerir. Türev piyasalarda (vadeli işlem ve opsiyon) ana dayanak varlık bu endekstir. Yabancı kurumsal yatırımcılar BIST’e giriş yaparken çoğunlukla bu 30 hisseden başlar. Likidite yüksektir ama çeşitlilik dar. 30 şirketle Türkiye borsasını temsil ettiğini söylemek oldukça iddialı olur.

BIST 50, BIST 30’un genişletilmiş versiyonudur. 31 ile 50. sıradaki şirketleri de kapsar. Pratik hayatta bu endekse daha az atıfta bulunulur. Ama fon performans kıyaslamasında zaman zaman karşınıza çıkabilir.

BIST 100 en yaygın kullanılan geniş pazar endeksidir. Yukarıdaki kriterler çerçevesinde seçilmiş 100 şirketi kapsar. Her 3 ayda bir bakılarak gerekliyse kompozisyon güncellenir. Resmi olarak “Türkiye borsası nasıl gidiyor” sorusunun standart cevabı BIST 100’dür. Ama bu cevabın önemli kısıtları olduğunu bilmek gerekir: büyük bankaların ağırlığı çok yüksek olduğundan, BIST 100 sıklıkla bankacılık sektörünün performansını yansıtır. Sanayi veya tüketim ağırlıklı portföy taşıyan biri, BIST 100’e bakıp kendi portföyünü anlayamaz.

Aşağıdaki tablo bu üç endeksin temel özelliklerini özetliyor.

Sektörel endeksler: XBANK, XUSIN, XMALS, XUHIZ

Borsa İstanbul büyük pazar endekslerinin yanı sıra sektör bazlı endeksler de hesaplar. Bu endeksler belirli bir sektördeki tüm ya da seçilmiş hisseleri bir araya getirir.

XBANK bankacılık sektörü endeksidir. Türkiye’deki büyük ticari bankaları kapsar. Bankacılık hissesi tutan bir yatırımcının portföyünü BIST 100 yerine XBANK ile karşılaştırması çok daha anlamlıdır.

XUSIN sanayi endeksidir. İmalat, inşaat malzemeleri, petrokimya, otomotiv gibi sektörlerdeki sanayi şirketlerini kapsar. BIST 100’ün sanayi bileşenini ayrıştırarak bakmak isteyenler için referans göstergedir.

XMALS mali sektör endeksidir. Bankalar, sigortacılar, aracı kurumlar ve finansal holding şirketlerini bir arada içerir. XBANK’tan farkı daha geniş mali sektör tanımı kullanmasıdır.

XUHIZ hizmetler sektörü endeksidir. Telekomünikasyon, perakende, medya, ulaştırma gibi hizmet sektörü şirketlerini kapsar.

Bu sektörel endeksler iki pratik işe yarar. Birincisi, sektör rotasyonu analizi. Piyasada hangi sektörün öne geçtiğini, hangisinin geri kaldığını takip etmek için bu endeksler kullanılır. İkincisi, portföy karşılaştırması. Eğer portföyümüzde yalnızca sanayi hisseleri varsa, doğru benchmark BIST 100 değil XUSIN’dir.

Tematik endeksler: Sürdürülebilirlik, Kurumsal Yönetim, Temettü

Sektörel endekslerin yanı sıra Borsa İstanbul belirli kurumsal veya çevresel kriterlere odaklanan tematik endeksler de hesaplar.

BIST Sürdürülebilirlik Endeksi, çevresel, sosyal ve kurumsal yönetim kriterlerine (ESG) göre değerlendirilen şirketleri içerir. Değerlendirme bağımsız bir derecelendirme kuruluşu tarafından yapılır. Endeks her yıl güncellenir. Küresel kurumsal yatırımcıların Türkiye portföylerine ESG filtresi uygulaması gerektiğinde bu endeks referans noktası olur.

BIST Kurumsal Yönetim Endeksi, kurumsal yönetim ilkeleri açısından derecelendirme almış şirketleri kapsar. Şeffaflık, pay sahipleri haklarının korunması, yönetim kurulu yapısı gibi kriterler değerlendirilir. Bu endekste yer almak şirketler için bir itibar göstergesidir. Bazı yatırımcılar bu endeksi “hakim ortak riski daha düşük şirketler” için bir filtre olarak kullanır.

BIST Temettü Endeksi, düzenli temettü ödeyen ve temettü verimi görece yüksek olan şirketleri bir araya getirir. Gelir odaklı yatırımcıların portföy seçiminde bu endeks başlangıç listesi işlevi görebilir. Temettü politikası değiştiğinde şirketler endeksten çıkabilir.

Bu üç tematik endeks iyi bir başlangıç filtresi sunar ama yeterli bir analiz değildir. Sürdürülebilirlik endeksinde yer alan bir şirket otomatik iyi yatırım değildir. Değerleme, büyüme kalitesi ve bilanço sağlığı hala ayrıca incelenmesi gereken konulardır.

BIST Yıldız, Ana ve Alt Pazar: bunlar endeks değil, pazar kademesi

Bu konu sık karıştırılıyor. BIST Yıldız, BIST Ana Pazar ve BIST Alt Pazar endeks değildir. Bunlar şirketlerin işlem gördüğü pazar kademelerinin adlarıdır.

BIST Yıldız Pazar büyük ve köklü şirketleri barındırır. Borsa İstanbul’un en sıkı listelenme kriterlerinin uygulandığı kademedir. Minimum halka açık piyasa değeri, üç yıllık faaliyet geçmişi ve diğer koşullar bu pazara girişi sınırlar.

BIST Ana Pazar Yıldız Pazar’a kıyasla daha esnek koşullar gerektiren orta büyüklükteki şirketlerin işlem gördüğü kademedir.

BIST Alt Pazar küçük ve yeni halka açılan şirketlere yöneliktir. Daha az işlem hacmi, daha dar analist takibi anlamına gelir.

Bir şirketin hangi pazarda işlem gördüğü o şirketin BIST 100 veya BIST 30’a girip girmeyeceğini doğrudan belirlemez. Pazar kademesi giriş koşullarını, açıklama yükümlülüklerini ve yatırımcı profilini etkiler. Ama endeks metodolojisi piyasa değeri, likidite ve fiili dolaşım esasına göre bağımsız çalışır. Yıldız Pazar’da işlem gören bir şirket BIST 100’e girebilir ama Alt Pazar’daki küçük bir şirket de nadiren de olsa gündeme gelebilir.

Endeksten çıkarma ve yeniden katılım süreci

Bir hissenin endeksten çıkarılması ya da endekse yeniden alınması belirli bir sürece tabidir. Bu süreç çoğu yatırımcının farkında olmadığı ama pratik sonuçları olan bir mekanizmadır.

Kompozisyon gözden geçirmeleri her üç veya altı ayda bir yapılır. Bu gözden geçirmelerde piyasa değeri, fiili dolaşım ve likidite kriterleri yeniden hesaplanır. Belirli eşiklerin altına düşen hisse endekse girme hakkını kaybeder ya da mevcut endeksten çıkarılır.

Endeksten çıkma bir şirketi otomatik olarak kötü yatırım yapmaz. Aynı şekilde endekse girmek otomatik olarak iyi yatırım yapmaz. Girişler çoğunlukla değerlemenin tepe bölgelerine denk gelir, çünkü şirketler piyasa değerini yükselterek kriterleri karşılar. Çıkışlar ise değerlemenin dip bölgelerine denk gelir, çünkü kötü performansın ardından kriterler tutturulamaz hale gelir. Bu mekanik, endeksin zaman içinde sistematik olarak yüksekte alıp düşükte sattığı anlamına gelir.

Yatırımcı için pratik sonuç şu: “bu hisse endekse giriyor” haberi kısa vadeli bir anlam taşır ama yatırım kararı için yeterli gerekçe değildir. Değerleme ayrıca bakılmalıdır.

Ağırlıklandırma mantığı: fiili dolaşım ve piyasa değeri nasıl birleşiyor

Endeksteki her hissenin ağırlığı iki faktörün çarpımından gelir: piyasa değeri ve fiili dolaşım oranı.

Formül kavramsal olarak şöyle çalışır: hissenin ağırlığı, fiili dolaşımdaki hisselerin piyasa değerinin toplam endeks piyasa değerine oranına eşittir.

Bu yöntemin sonucu şudur: iki şirket aynı toplam piyasa değerine sahip olsa bile, fiili dolaşım oranı yüksek olan şirket endekste daha fazla yer kaplar. Kapalı holding yapısıyla çalışan bir şirket, hakim ortağın büyük payı kendi elinde tutması nedeniyle gerçek büyüklüğünün altında bir endeks ağırlığına sahip olabilir.

Bu ayrıca şunu da doğurur: büyük bankalar ve büyük sanayi holdingleri fiili dolaşım oranları görece düşük olsa bile toplam piyasa değerleri yüksek olduğu için endekste ağır yer tutar. Bu da piyasa değeri ağırlıklı endekslerin yapısal yoğunlaşma sorununa yol açar.

Aşağıdaki tablo endeks ağırlıklandırma mantığını özetliyor.

Borsa İstanbul bazı endekslerde tek bir hissenin alabileceği maksimum ağırlığı tavan sınırıyla belirler. Bu sayede tek şirketin endeks performansı üzerindeki etkisi belli bir düzeyde tutulur.

Pratik kullanım: portföy kıyaslaması ve fon değerlendirmesi

Tüm bu endekslerin yatırımcı için asıl değeri, doğru karşılaştırma noktası seçmeyi sağlamasıdır.

Kendi portföyünü değerlendirirken hangi endekse karşı kıyaslama yapılacağına dikkat edilmesi gerekir. Bankacılık hissesi ağırlıklı portföy için XBANK, sanayi ağırlıklı portföy için XUSIN, karma portföy için BIST 100 daha uygun bir karşılaştırma noktası olur.

Yatırım fonu değerlendirmesinde de aynı kural geçerlidir. Fon prospektüsünde yazılı olan karşılaştırma ölçütüne bakmak gerekir. BIST 100’e karşı kıyaslanan bir fon ile BIST 30’a karşı kıyaslanan bir fonun performansını doğrudan karşılaştırmak anlamsızdır.

Borsa yatırım fonları (ETF) söz konusu olduğunda endeks adı çok daha doğrudan belirleyici olur. BIST 100’ü takip eden bir ETF ile BIST 30’u takip eden bir ETF farklı kompozisyonlarla çalışır. Hangisinin portföye daha uygun olduğu yatırımcının sektör tercihleri ve risk toleransıyla ilgilidir.

Portföyünü hangi endeksle kıyaslayacaksın?

Bu soruyu sormak aslında portföy stratejisini netleştirmenin iyi bir yoludur.

Eğer portföyde yalnızca büyük ve likit hisseler varsa, BIST 30 veya BIST 100 uygun bir benchmark olabilir.

Eğer portföy sektörel olarak yoğunlaşmışsa, ilgili sektör endeksi daha anlamlı karşılaştırma verir.

Eğer portföyde hem büyük hem orta büyüklükte şirketler varsa ve sektör dağılımı geniş tutulmuşsa, BIST 100 iyi bir referans noktası olur.

Eğer portföy küçük ve orta ölçekli şirketlere ağırlık veriyorsa, BIST 100 portföy performansını değerlendirmek için yetersiz kalır. Bu durumda portföyün kendi iç mantığını ayrı bir yöntemle izlemek daha gerçekçi bir tablo sunar.

Açıkçası ben kendi portföyümü her zaman tek bir endekse karşı kıyaslamak yerine şirket bazında değerlendirmeyi tercih ederim. Ama yatırımcı olarak endeks mantığını bilmek, hem medyadaki haberleri daha sağlıklı okumak hem de fon seçimi sırasında prospektüsleri yorumlamak için temel bir donanım sağlıyor.

---

Kapanış

BIST 30, BIST 50, BIST 100 boyut endeksleridir ve piyasa değeri ile likiditesi yüksek şirketleri kapsarlar. Sektörel endeksler (XBANK, XUSIN, XMALS, XUHIZ) belirli sektörlerin performansını takip eder. Tematik endeksler (Sürdürülebilirlik, Kurumsal Yönetim, Temettü) farklı kriterlere göre hisse seçer. BIST Yıldız, Ana ve Alt Pazar ise endeks değil, şirketlerin işlem gördüğü pazar kademeleridir.

Bu ayrımları bilmek, “borsa nasıl gidiyor” sorusunu daha doğru cevaplamayı mümkün kılar. Çünkü “borsa” tek bir endeks değildir. Hangi mercekle baktığınıza göre çok farklı bir fotoğraf ortaya çıkabilir. Bence bu farkı erken fark etmek, pek çok gereksiz panik ve pek çok yanlış karşılaştırmadan koruyor.