TMS-29 enflasyon muhasebesi: bilanço neden değişti?

Standardın ardındaki temel mantık şu: yüksek enflasyon ortamlarında, geçmişte oluşmuş tarihsel maliyet rakamları, bugünün satın alma gücüyle anlamlı bir karşılaştırma yapmaya izin vermez. Bir varlık 2018’de 100 TL’ye alındıysa, o 100 TL bugünün TL’siyle aynı değeri ifade etmez. Bu yüzden raporlar, bugünün satın alma gücüne çevrilerek (endekslenerek) sunulur.

Standardın uygulanması için en yaygın kabul gören koşul, kümülatif son üç yıl enflasyonunun %100’ü aşmasıdır. Bunun yanı sıra para birimine güvenin azalması, dövizle yapılan işlemlerin yaygınlaşması, faiz oranlarının enflasyonu yansıtması gibi nitel kriterler de değerlendirmeye alınır. Türkiye bu eşikleri geçtikten sonra Kamu Gözetimi Kurumu, halka açık şirketlerin 2023 sonu finansal tablolarından itibaren TMS-29’u uygulamasını gerektirdi.

Pratikte bunun anlamı şu: 2024’ten sonra yayınlanan finansal tablolar, hem cari dönem hem geçmiş dönem rakamları, son bilanço tarihinin satın alma gücüne endekslenerek raporlanıyor. Karşılaştırma rakamları yeniden hesaplandığı için, eski ve yeni rakamlar yan yana konulduğunda artık birebir aynı olmuyor.

TMS-29’un kalbi bu ayrımdadır. Bilançodaki kalemler iki gruba ayrılır:

Parasal kalemler, sabit nominal tutardaki para birimi cinsinden alacak ya da yükümlülüklerdir. Nakit, banka mevduatları, ticari alacaklar, ticari borçlar, banka kredileri, tahviller; hepsi parasal kalem. Bunların özelliği, enflasyon yükseldikçe satın alma gücü cinsinden değer kaybetmeleri (varlıksa) veya kazanmalarıdır (yükümlülükse).

Parasal olmayan kalemler, satın alma gücünden bağımsız ya da gerçek varlık niteliğindeki kalemlerdir. Stoklar, maddi duran varlıklar (makine, gayrimenkul), maddi olmayan duran varlıklar, özkaynak kalemleri, peşin ödenmiş giderler; hepsi parasal olmayan kalem. Bunlar TMS-29 düzeltmesinin asıl muhatabıdır; alındıkları tarihteki endeks ile bilanço tarihindeki endeks oranlanarak yeniden hesaplanır.

Bu ayrımı içselleştirmek önemli; çünkü TMS-29’un yarattığı en büyük muhasebesel etki, yani parasal kazanç-kayıp, bu ayrımdan doğuyor. Açıkçası beni en çok etkileyen şey, bu iki kategoriye ayırmadan bilançoyu yeniden okuyamıyor olmam.

TMS-29 sonrası bilanço şu mantıkla yeniden yapılır:

• Parasal kalemler olduğu gibi kalır. Çünkü zaten cari dönem para birimiyle ifade edilirler.
• Parasal olmayan kalemler, alındıkları tarihteki TÜFE’ye göre endekslenip bugünün satın alma gücüne çevrilir. Eski tarihli bir bina, alındığı yıldan bugüne kadar TÜFE ne kadar arttıysa o oranda yukarı düzeltilir; bu düzeltmeden sonra geriye kalan birikmiş amortisman da aynı oranda yeniden hesaplanır.
• Özkaynak, parasal olmayan tarafa düştüğü için endekslenir. Sermaye artırımları yapıldıkları tarihe göre düzeltilir; geçmiş yıl karları da yıl yıl endekslenir.

Bu düzeltmenin sonunda bilanço dengesi yeniden kurulur; ama kalemlerin mutlak rakamları çoğunlukla şişer. Özellikle eski tarihli ve büyük varlıklara sahip şirketlerin bilançosu TMS-29 sonrası ciddi şekilde büyür. Aynı şekilde özkaynak da büyür; çünkü o varlıkların finansmanı geçmişteki tarihsel maliyetle değil bugünün satın alma gücüyle ifade edilmek zorundadır.

Bireysel yatırımcı olarak bu büyümeyi okurken dikkat ettiğim şey: özkaynak şişmesi reel bir değer artışı değil, sadece muhasebesel bir yeniden ifade. Aynı varlık, aynı şirket, aynı operasyon; sadece rakam bugünün TL’siyle yazılmış. PD/DD oranını TMS-29 öncesi ile sonrası kıyaslarken bu farkı hatırlamak lazım; geçmişteki PD/DD ile bugünkü PD/DD aynı tabandan ölçülmüyor. Şahsen ben eski ezbere ile yeni rakamları aynı eşiklerde değerlendirmeye çalışmamayı öğrendim.

TMS-29’un yarattığı en yeni ve en yanıltıcı kalem budur. Mantığı şu: enflasyon ortamında parasal varlıkların satın alma gücü erozyona uğrar; parasal yükümlülüklerin reel yükü hafifler. Bu erozyon ve hafifleme bir kar veya zarar yaratır ve gelir tablosuna işlenir.

Net parasal pozisyon = Parasal varlıklar − Parasal yükümlülükler.

Eğer şirketin parasal varlıkları daha büyükse (örneğin bol nakit ve alacak; az borç), enflasyon dönemi şirket lehine değil, aleyhine işler. Çünkü kasadaki para zamanla satın alma gücü kaybeder. Bu durumda parasal kayıp (gelir tablosuna gider olarak yansır) doğar.

Eğer şirketin parasal yükümlülükleri daha büyükse (örneğin yüksek banka borcu; düşük nakit ve alacak), enflasyon dönemi şirket lehine işler. Borçların reel yükü hafifler. Bu durumda parasal kazanç doğar; gelir tablosuna gelir olarak yansır ve net karı şişirir.

Burada kritik bir nokta var: parasal kazanç operasyonel performansla doğrudan ilgili değildir. Şirketin gerçekten para kazandığı için değil, finansman yapısı borç ağırlıklı olduğu için doğan muhasebesel bir gelirdir. Bu yüzden net karın TMS-29 sonrasında “şişmesi” çoğu zaman bu kalem yüzündendir.

Tersi de mümkün: bol nakitli, az borçlu bir şirket TMS-29 sonrası gelir tablosunda parasal kayıp yazar; bu da operasyonel olarak güçlü olmasına rağmen net karını bastırır. Aynı şirket geçmiş yıllarda olsa “muhafazakar bilanço” olarak övülebilirken, TMS-29 sonrası gelir tablosunda kayıp yazıyor görünür. Yorumu bu farkındalık olmadan yapmak yanıltıcı olur.

TMS-29 sonrası şirketler, klasik net karın yanı sıra “düzeltilmiş net kar” gibi alternatif rakamlar da sunmaya başladı. Bu rakamlar, parasal kazanç/kayıp gibi muhasebesel etkileri ayrıştırıp daha “operasyonel” bir kar göstergesi sunmayı amaçlıyor.

Ama burada dikkat: “düzeltilmiş” diye sunulan her rakam aynı yöntemle hesaplanmıyor. Bazı şirketler sadece parasal kazanç/kaybı çıkarırken, diğerleri tek seferlik gelirleri, kur farkını, ertelenmiş vergiyi de ayrıştırıyor. Yöntem farkı, rakam farkı yaratıyor; ve şirketler maalesef kendilerine “yarayan” düzeltmeleri öne çıkarma eğiliminde.

Bireysel yatırımcı olarak benim yaklaşımım şu olur: düzeltilmiş net kar rakamına bakmadan önce, hangi kalemlerin düzeltilmiş olduğunun listesine bakarım. Eğer şeffaf bir kırılım varsa rakam üzerinden değerlendiririm; yoksa kendi başıma kabaca düzeltirim. Net karı alıp parasal kazanç/kaybı, bilinen tek seferlik kalemleri çıkarırım. Burada zihnime takılan, şirketin kendi düzeltme yöntemi hangi mantığa dayanıyor sorusu.

Bir başka önerim: TMS-29 ortamında FAVÖK ve brüt kar marjlarına daha fazla ağırlık vermek. Çünkü bu iki gösterge enflasyon düzeltme kalemlerinden büyük ölçüde arınmış olur; operasyonel performansı net kara göre çok daha temiz yansıtır.

TMS-29’un en önemli istisnalarından biri fonksiyonel para birimi yabancı para olan şirketler. Eğer bir şirketin gelirleri ve maliyetleri ağırlıklı dövizle gerçekleşiyorsa ve fonksiyonel para birimi USD veya EUR olarak belirlenmişse, TMS-29 etkisi büyük ölçüde minimaldir. Çünkü zaten enflasyondan etkilenmeyen bir para biriminde rapor ediliyor.

Türkiye’de havayolu sektörü, ihracat ağırlıklı bazı sanayi şirketleri ve uluslararası faaliyet gösteren bazı holdingler bu kategoriye girer. Bu şirketlerin tabloları TMS-29 öncesi ile sonrası neredeyse aynı görünür; en azından parasal kazanç/kayıp gibi büyük dalgalanma yaratan kalemler oluşmaz.

Bireysel yatırımcı olarak bu farkı bilmek bir karşılaştırma sorununu da ortaya çıkarıyor. Aynı sektörde TMS-29 uygulayan bir TL bazlı şirketle, TMS-29 etkisi minimal olan bir USD bazlı şirketin “net kar büyümesi” rakamlarını yan yana koyup direkt kıyaslamak hatalıdır. Birinin net karı muhasebesel düzeltmelerle salınıyorken diğeri stabildir. Bu yüzden sektör içi karşılaştırmalarda fonksiyonel para birimini her zaman kontrol ederim.

Bu tablo TMS-29’un kapsamlı dökümü değildir; ama yatırımcı olarak hangi kalemin nasıl etkilendiğini hatırda tutmaya yarayan kabaca bir özet. Detayları her şirketin kendi muhasebe politikasında ve dipnotlarında bulabilirim.

TMS-29 dönemi finansal tablolarını okurken kazandığım birkaç refleksi paylaşayım:

1. Net karda büyük dalgalanma görüyorsam, ilk önce parasal kazanç/kayıp kalemine bakarım. Çoğu zaman dalgalanmanın asıl kaynağı buradadır.

2. Operasyonel performansı ölçmek için FAVÖK ve brüt kar marjına yönelirim. Bu iki marj, TMS-29 düzeltmelerinden büyük ölçüde arınmıştır.

3. PD/DD oranını TMS-29 sonrası mantıkla yeniden değerlendiririm. Özkaynaklar şişmiş olduğu için, eski PD/DD eşikleriyle yeni PD/DD eşikleri aynı şeyi söylemiyor.

4. Nakit akış tablosuna daha fazla ağırlık veririm. Çünkü nakit akışı enflasyon düzeltmelerinden etkilenmez; gerçek nakit hareketini yansıtır.

5. Geçmiş yıl rakamlarını yeniden düzenlenmiş haliyle kullanırım. Şirketler TMS-29 uygulamasıyla birlikte geçmiş yıl karşılaştırma rakamlarını yeniden ifade ediyor; eski raporlarda yer alan ham TL rakamları artık güncel olmayabilir.

6. Düzeltilmiş net kar sunan şirketlerin yöntemini önce kontrol ederim. Hangi kalemlerin ayrıştırıldığı şeffaf değilse, o rakama dikkatli yaklaşırım.

TMS-29, Türkiye’de finansal tablo okumayı kalıcı olarak değiştirdi. Bilanço şişti, gelir tablosu yeni bir kalem kazandı, geçmiş yıl rakamları yeniden ifade edildi. Bu değişiklikler ilk başta kafa karıştırıcı; ama mantığı oturduktan sonra aslında daha temiz bir okuma ortamı sunuyor. Çünkü artık karşılaştırma yapılan rakamlar aynı satın alma gücü tabanında ifade ediliyor; “geçen yıl 100 TL kar etti, bu yıl 200 TL” gibi enflasyonla şişmiş yanıltıcı büyümeler yerine, reel performans daha net görülebiliyor.

Yatırımcı olarak yapılması gereken, standardın yarattığı yeni kalemleri ezberden geçmek değil, mantığını anlamak. Parasal vs parasal olmayan ayrımını içselleştirdiğinde, parasal kazanç/kaybı operasyonel kardan ayırt edebildiğinde, fonksiyonel para birimini kontrol ettiğinde, TMS-29 finansal okuryazarlığa engel değil, tam tersine derinlik katan bir araç haline geliyor. Bilançoda gördüğün her rakamın artık iki katmanı var: tarihsel ve düzeltilmiş; ikisini birlikte okuyabildiğinde resim çok daha doğruluyor. Bence ana mesaj şu: TMS-29 bir engel değil, sadece yeni bir okuma dili.