Acil durum fonu: ne kadar olmalı, nerede tutulmalı?

Hayatta bazı şeyler haber vermeden gelir. İşten çıkarılmak, ani bir sağlık masrafı, bozulan bir buzdolabı. Bu anlarda kenara ayırdığın bir para yoksa, ya borçlanırsın ya da yatırımını en kötü zamanda bozmak zorunda kalırsın. Bu riske karşı ayırdığın acil durum fonu, senin finansal hava yastığın.

---

Acil durum fonu nedir?

Acil durum fonu, beklenmedik ve kaçınılmaz harcamalar için ayırdığın, kolayca ulaşabildiğin paradır. Amacı kazanç sağlamak değil, seni korumak.

Bu fonun iki temel özelliği var. Birincisi, ihtiyaç duyduğunda hemen kullanılabilmeli. İkincisi, değeri kısa sürede düşmemeli. Yarın ihtiyacın olacak paranın bugün %20 değer kaybetmesi, fonun amacına ters düşer.

Acil durum fonu, diğer paranla karıştırmadan kenara ayırdığın paradır. Günlük harcama hesabınla karışırsa fark etmeden harcanabilir. Bu yüzden ayrı bir hesapta ya da ayrı bir araçta tutmak iyi bir alışkanlık.

Acil durum nedir, ne değildir?

Fonu kurmadan önce neyi acil durum sayacağını netleştirmen gerekiyor. Yoksa fon, ilk cazip harcamada erir.

Acil durumun üç özelliği vardır: beklenmedik, gerekli ve ertelenemez.

Acil durum örnekleri:

• İşini kaybetmek ya da gelirinin aniden düşmesi
• Beklenmedik bir sağlık masrafı
• Evde ya da araçta zorunlu bir onarım
• Ailede yardım gerektiren ani bir durum

Acil durum olmayanlar:

• Tatil
• Kampanyadaki bir telefon ya da elektronik eşya
• Yılbaşı, bayram, doğum günü harcamaları
• Her yıl yapılan sigorta, vergi gibi ödemeler

Son madde önemli. Önceden bilinen giderler acil durum değildir. Bunlar için bütçe içinde ayrıca pay ayırmalısın.

Neden yatırımdan önce gelir?

Yatırımların değeri, özellikle hisse senedi gibi araçlarda, kısa vadede iniş çıkış gösterir. Piyasanın düştüğü bir dönemde paraya ihtiyacın olursa, zararına satmak zorunda kalabilirsin.

Acil durum fonu bu riski ortadan kaldırır. Beklenmedik bir masraf çıktığında yatırımına dokunmaz, fondaki parayı kullanırsın. Yatırımın da uzun vadede büyümeye devam eder.

Bir de borç tarafı var. Acil bir ihtiyaçta elinde para yoksa, kredi kartına ya da krediye yönelirsin. Bu borçların maliyeti yüksek olabilir ve bütçeni aylarca zorlayabilir.

Sıralama şöyle: Önce bütçeni kur, sonra acil durum fonunu oluştur, sonra yatırıma başla.

Ne kadar olmalı?

Genel olarak önerilen yaklaşım, 3 ila 6 aylık zorunlu giderin kadar bir fon oluşturmak. Bunu kesin bir kural olarak değil, makul bir aralık olarak düşün.

Hesabı gelirine göre değil, zorunlu giderlerine göre yapmalısın. Zorunlu giderler kira, faturalar, gıda, ulaşım, kredi taksiti gibi işini kaybetsen bile ödemek zorunda olduğun kalemlerdir.

Bu aralıkta nereye yakın olacağın kendi durumuna bağlı:

• 3 aya yakın: Düzenli maaşın var, işin görece güvenli, evde birden fazla gelir var.
• 6 aya ya da daha fazlasına yakın: Gelirin düzensiz, serbest çalışıyorsun ya da kendi işin var, evin tek geliri sensin, bakmakla yükümlü olduğun kişiler var.

Gelirin aydan aya çok değişiyorsa 6 ayın da üzerine çıkmak mantıklı olabilir.

Diyelim ki aylık zorunlu giderlerin şöyle:

Bu durumda:

• 3 aylık fon: 30.000 × 3 = 90.000 TL
• 6 aylık fon: 30.000 × 6 = 180.000 TL

Bu rakamlar ilk bakışta büyük görünebilir. Hepsini bir anda biriktirmek zorunda değilsin. Önce 1 aylık gideri hedefle, sonra 3 aya, sonra kendi hedefine doğru ilerle. Her ay maaş gününde küçük bir tutarı otomatik olarak bu fona aktarmak işini kolaylaştırır.

Nerede tutulmalı?

Acil durum fonunu tutacağın yeri seçerken şu iki soruya da “evet” diyebilmelisin. Paraya hemen ulaşabiliyor muyum? Değeri kısa sürede düşmüyor mu?

Bu iki şartı karşılayan başlıca seçenekler iki grupta toplanıyor.

Katılım hassasiyetin yoksa:

• Günlük vadeli hesap: Paran bankada kalır ve her gün için getiri işler. Vadeli mevduattan farklı olarak paraya ihtiyaç duyduğunda vadenin dolmasını beklemen gerekmez. Koşullar bankadan bankaya değiştiği için hesabı açmadan önce getirinin nasıl hesaplandığına ve para çekme kurallarına bak.
• Para piyasası fonu (PPF): Bankaların ve portföy yönetim şirketlerinin sunduğu, çok kısa vadeli ve düşük riskli araçlara yatırım yapan bir yatırım fonudur. Genellikle aynı gün ya da kısa sürede nakde çevrilebilir.

Katılım hassasiyetin varsa:

• Katılım para piyasası fonu: Katılım esaslarına göre yönetilen para piyasası fonudur. Mantığı aynıdır: çok kısa vadeli, düşük riskli araçlar ve kısa sürede nakde çevirme imkânı.
• Kira sertifikası ya da kira sertifikası fonları: Kira sertifikası, faiz yerine kira ya da kâr payı geliri esasına dayanan bir borçlanma aracıdır. Acil durum fonu için vadesi kısa olanlar daha uygundur, çünkü vadesi uzun kira sertifikalarının fiyatı daha çok dalgalanabilir. Tek tek sertifika seçmek yerine kısa vadeli kira sertifikalarına yatırım yapan bir fonu da tercih edebilirsin.

Fonları satarken bir ayrıntıyı unutma. Fon işlemleri iş günlerinde gerçekleşir. Gece ya da hafta sonu verdiğin satış talimatı ilk iş gününe kalır. Bu yüzden paraya ne kadar sürede ulaşacağını önceden bil.

Önemli bir bilgi: Günlük vadeli hesap gibi mevduat ve katılım hesaplarındaki paran, belirli bir tutara kadar Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu (TMSF) güvencesi altındadır. Bu güvence her banka için ayrı ayrı uygulanır ve tutarı her yıl güncellenir. Yatırım fonları ve kira sertifikaları ise mevduat değildir ve anapara garantisi taşımaz. Fonun varlıkları yasa gereği yönetim şirketinin malvarlığından ayrı tutulur, ama bu düşük riskli bir fonun hiç değer kaybetmeyeceği anlamına gelmez.

Pratik bir yöntem, fonu ikiye bölmek. Hemen ihtiyaç duyabileceğin kısmını günlük vadeli hesapta tut. Kalanını para piyasası fonu ya da katılım para piyasası fonu gibi düşük riskli bir araçta değerlendir. Katılım hassasiyetin varsa iki kısmı da katılım fonları ve kısa vadeli kira sertifikalarıyla kurabilirsin. Para piyasası fonunu ve boşta duran parayı yatırıma nereden başlamalı yazısında daha ayrıntılı anlattım.

Nerede tutulmamalı?

Değeri kısa sürede sert biçimde düşebilecek her araç acil durum fonu için uygun değildir.

• Hisse senetleri: Birkaç ay içinde %20-30 değer kaybedebilir. Paraya ihtiyaç duyduğun an, piyasanın en düşük seviyede olduğu döneme denk gelebilir.
• Kripto paralar: Fiyat dalgalanması çok yüksektir.
• Uzun vadeli araçlar: Nakde çevrilmesi zor ya da nakde çevrildiğinde kayba yol açan ürünler.
• Evde nakit: Kaybolabilir, çalınabilir ve hiçbir getiri sağlamaz.

Bu araçların kötü olduğunu söylemiyorum. Sadece bu fonun görevine uygun değiller.

Enflasyon karşısında erime

Acil durum fonunun bir zayıf noktası var: enflasyon. Fiyatlar genel olarak yükseldikçe aynı parayla zamanla daha az şey alabilirsin.

Diyelim ki bugün 90.000 TL, 3 aylık giderini karşılıyor. Bir yıl sonra fiyatlar arttığında aynı 90.000 TL belki 2 aylık gidere yetecek. Fondaki tutar aynı kaldı ama alım gücü azaldı.

Bunun iki çözümü var. Birincisi, parayı getirisi olmayan bir hesapta bekletmek yerine yukarıda saydığım düşük riskli araçlarda tutmak. İkincisi, fon hedefini düzenli güncellemek. Zorunlu giderlerini yılda en az bir kez yeniden hesapla. Kiran ve faturaların belirgin biçimde arttığında da bu hesabı tekrarla. Hedef tutarı buna göre yükselt.

Unutma, bu fonun amacı enflasyonu yenmek değil, güvende olmak. Enflasyondan korunmak için daha riskli araçlara geçersen fon asıl görevini yerine getiremez.

Kullanınca yeniden doldurmak

Acil durum fonu kullanılmak için var. Bir ihtiyaç çıktığında kullanmaktan çekinme. Ama kullandıktan sonra yapman gereken şey belli: fonu yeniden doldurmak.

Pratik birkaç öneri:

• Yeni yatırımlardan önce fonu yeniden doldurmaya öncelik ver.
• Aylık otomatik talimatın tutarını geçici olarak artır.
• İkramiye, prim ya da beklenmedik bir gelir geldiğinde bir kısmını fona aktar.

Fon dolana kadar zorunlu olmayan harcamalarını biraz kısmak da işe yarar. Sonra normal düzenine dönersin.

---

Kapanış

Acil durum fonu, yatırım yolculuğunun en sıkıcı ama en önemli adımı. Sana kazanç sağlamak için değil, kötü bir anda seni borçtan ve zararına satıştan korumak için var. Zorunlu giderlerini hesapla, 3-6 aylık bir hedef koy, bu parayı hemen ulaşabileceğin ve değeri dalgalanmayan bir yerde tut. Kullandığında da yeniden doldur.

Bu parayı kenara ayırdıktan sonra yatırıma kafan çok daha rahat başlayabilirsin. Henüz bütçeni kurmadıysan bütçe nasıl kurulur yazısından başlamanı öneririm. Her ay biriktirdiğin tutarın uzun vadede neden bu kadar önemli olduğunu ise tasarruf oranı yazısında bulabilirsin.